home
curriculum vitae
interesses
vraag en antwoord
contact
 
Bezoekers
600351
boekbespreking  Een kafkaiaanse samenleving...."Het proces" van Franz Kafka (1883-1924) 18-09-2012

Hoe vaak wordt het woord kafkaiaans niet gebruikt? Wat bedoelt men er mee? Meer weten?

De Van Dale omschrijft de betekenis van dit woord als: op raadselachtige wijze beangstigend, bedreigend (vooral door een overgeperfectioneerde samenleving die zich aan de controle van het individu onttrekt. Velen wijzen er op dat het woord vaak wordt gebruikt door mensen die geen woord van Kafka hebben gelezen om te beschrijven wat wordt opgevat als typische of zelfs uniek moderne traumas's zoals: existentiŽle vervreemding, isolatie en onveiligheid, het labyrint van de overheidsbureaucratie, het corrupte of wispelturige misbruik van totalitaire macht en de ondoordringbare wirwar van wettelijke systemen.

Op het "Boekenfestijn" zag ik het boek van Kafka "Het proces" liggen. Voor een habbekrats neem je zoiets mee, maar dan moet het nog worden gelezen. In de overgang qua studie ben ik er aan begonnen en heb ik het ook uitgelezen. Het is een Engelse vertaling ("The trial"): goed ook om het Engels wat te oefenen. De vertaling en introductie is van John R. Williams. Uitgever: Wordsworth Editions Ltd.

Kafka wordt beschouwd als een van de iconen van de literatuur van de twintigste eeuw. Zijn werken werden in de ban gedaan door de nazi's (hij was Jood en een "gedegenereerde modernist"). Zijn werken werden officieel afgekeurd in de landen achter het vroegere IJzeren Gordijn (inclusief zijn eigen land Tsjecho-Slowakije). Dat was geen wonder, want Kafka bestreed juist verborgen regels en een almachtig overheidsapparaat. Af en toe werden er pogingen gedaan zijn werk in ere te herstellen bijvoorbeeld tijdens de Praagse Lente in 1968. Het duurde echter tot na 1989 voordat zijn werken vrij verkrijgbaar waren in de meeste landen van Oost-Europa.

Een eenzame jeugd, een zwakke gezondheid, het besef tot een minderheid te behoren in twee opzichten (een Jood in Oostenrijk-Hongarije), een Duitser in het Tsjechische Bohemen en bovenal een extreem beladen en problematische relatie met een dominante, platvloerse en eigenzinnige vader - al deze factoren moeten er toe hebben bijgedragen Kafka te kenmerken als een schrijver die de visie beschreef van een breekbaar, onveilig en wispelturig bestaan. Dat is terug te in vinden in 'Brief an den Vater' toen Kafka 36 jaar was. Het is een postuum aan zijn vader geschreven brief. In plaats van stabiliteit, aanmoediging en leiding, zou zijn vader, "die de wereld regeerde vanuit zijn leunstoel", zich hebben bediend van misbruik, bedreiging, sarcasme en bespotting om zijn zoon te beroven van alle zekerheid en zelfvertrouwen. In het zelfs nog meer verwarrende verhaal "Das Urteil" veroordeelt een lichamelijk zwakke, tandeloze en ziekelijke vader, die desalniettemin zijn zoon domineert als een 'reus' van vaderlijke autoriteit, de zoon tot de doodstraf door verdrinking. De zoon werpt zich van een brug met de woorden: "Lieve ouders, ik heb werkelijk altijd van jullie gehouden."

Iets over de inhoud van "Het proces": De 31-jarige, hard werkende en keurige, bankemployť Joseph K. krijgt onaangekondigd bezoek van drie mannen die hem een soort huisarrest geven wegens het feit dat hij een strafbaar feit zou hebben begaan. Het is een nachtmerrie waar de regels verborgen blijven zelfs voor de hoogste autoriteiten. K. wordt nooit verteld waarvan hij wordt beschuldigd. Er zou misschien hulp komen uit onverwachte hoek. Wanneer hij zegt dat hij onschuldig is wordt onmiddellijk geantwoord: "Onschuldig aan wat?". Wordt hij misschien vervolgd voor zijn onschuld? Zou hij gevrijwaard kunnen worden van verdere vervolging door gewoon schuld te bekennen? Is de vervolging ingesteld omdat hij niet in staat is zijn schuld toe te geven? Waar K. in terecht komt is huiveringwekkend. Het lijkt zwarte humor. Tot het eind toe is er een meedogenloze sfeer van desoriŽntatie en eigenaardigheden. Oppervlakkig bezien is het onderwerp de bureaucratie, maar de grote kracht van de beschrijving daarvan is het effect op het leven en de geest van Joseph K.. Het is uiteindelijk een beschrijving van de absurditeit van de 'normale' menselijke natuur.